1-10. آثار سیّد قطب37
1-11- شیوه علامه معرفت در تفسیر38
1-12- مبانی تفسیر علمی علامه معرفت38
1-13- منابع علامه معرفت در تفسیر علمی40
1-14- شیوه سیّد قطب در تفسیر علمی41
1-15- منابع سیّد قطب در تفسیر علمی46
1-16- مهم‌ترین مباحث علمی علامه و سیّد قطب در تفسیر47
1-17- نتیجه‌گیری کلّی بخش اول49
بخش دوّم58
نمونه‌های تفسیر علمی در علوم طبیعی58
مقدّمه53
2-1. قرآن و کیهان‌شناسی54
2-1-1. گسترش آسمان54
2-1-1-1. آیه54
2-1-1-2. مفهوم شناسی55
2-1-1-2-1- سماء55
2-1-1-2-2- اید56
2-1-1-2-3- موسعون56
2-1-1-3- نکات تفسیری57
2-1-1-4. نکات علمی58
2-1-1-5- دیدگاه‌ها59
2-1-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت59
2-1-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب60
2-1-1-6- مقایسه و بررسی و نتیجه‌گیری60
2-1-2- ستون‌های آسمان‌ها61
2-1-2-1- آیات61
2-1-2-2- مفهوم شناسی62
2-1-2-2-1-عمد62
2-1-2-3- نکات تفسیری62
2-1-2-4- نکات علمی64
2-1-2-5- دیدگاه‌ها65
2-1-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت65
2-1-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب66
2-1-2-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری66
2-2- قرآن و زیست‌شناسی68
2-2-1- بدن انسان از نظر رشد جنینی68
2-2-1-1- آیه69
2-2-1-2- مفهوم شناسی69
2-2-1-2-1- نطفه69
2-2-1-2-1- علقه70
2-3-1-2-1- مضغه70
2-2-1-3. نکات تفسیری71
2-2-1-4. نکات علمی71
2-2-1-5. دیدگاه‌ها73
2-2-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت73
2-2-1-5-1- دیدگاه سیّد قطب76
2-2-1-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری77
2-2-2- زوجیّت عمومی موجودات78
2-2-2-1- آیه78
2-2-2-2- مفهوم شناسی78
2-2-2-2-1- زوج79
2-2-2-3- نکات تفسیری79
2-2-2-4- نکات علمی80
2-2-2-5- دیدگاه‌ها83
2-2-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت83
2-2-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب84
2-2-2-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری85
2-2-3- اندازه زنی و هماهنگی موجودات87
2-2-3-1- آیه87
2-2-3-2- مفهوم شناسی87
2-2-3-2-1- قدر87
2-2-3-2-2- شیء87
2-2-3-3. نکات تفسیری88
2-2-3-4. نکات علمی88
2-2-3-5. دیدگاه‌ها89
2-2-3-5-1- دیدگاه علامه معرفت89
2-2-3-5-2- دیدگاه سیّد قطب90
2-2-3-6. مقایسه و بررسی و نتیجه‌گیری91
2-2-4- لقاح (زایا کردن ابرها و گیاهان)92
2-2-4-1- آیه93
2-9-2- مفهوم‌شناسی93
2-2-4-2-1- لواقح93
2-2-4-2-2- تثیر94
2-2-4-3- نکات تفسیری95
2-2-4-4- نکات علمی96
2-2-4-5- دیدگاه‌ها97
2-2-4-5-1- دیدگاه علامه معرفت97
2-2-4-5-2- دیدگاه سیّد قطب98
2-2-4-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری98
2-3- قرآن و علوم پزشکی100
2-3-1- بهداشت100
2-3-1-1- بهداشت پوششی و بدنی100
2-3-1-1-1. آیات101
2-3-1-1-2- مفهوم شناسی101
2-3-1-1-2-1- طهر101
2-3-1-1-3. نکات تفسیری102

2-3-1-1-4- نکات علمی102
2-3-1-1-5- دیدگاه‌ها104
2-3-1-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت104
2-3-1-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب104
2-3-1-1-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری105
2-3-1-2. بهداشت غذایی106
2-3-1-2-1- خوراکی‌های پاک106
2-3-1-2-1-1- آیات106
2-3-1-2-1-2- مفهوم شناسی107
2-3-1-2-1-2-1- طیّب107
2-3-1-2-1-2-2- حلال107
2-3-1-2-3. نکات تفسیری108
2-3-1-2- 4. نکات علمی108
2-3-1-2-5. دیدگاه‌ها108
2-3-1-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت108
2-3-1-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب109
2-3-1-2-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری109
2-3-1-2-2- خوراکی‌های ناپاک109
2-3-1-2-2-1. آیه109
2-3-1-2-2-2- مفهوم شناسی110
2-3-1-2-2-2-1-اهل110
2-3-1-2-2-3- نکات تفسیری110
2-3-1-2-2-4- نکات علمی111
2-3-1-2-2-5. دیدگاه‌ها112
2-3-1-2-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت112
2-3-1-2-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب112
2-3-1-2-2-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری113
2-3-2- نقش عسل در درمان بیمارى‏ها114
2-3-2-1. آیه114
2-3-2-2. مفهوم شناسی114
2-3-2-2-1- شفاء114
2-3-2-3- نکات تفسیری115
2-3-2-4- نکات علمی116
2-3-2-5- دیدگاه‌ها117
2-3-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت117
2-3-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب118
2-3-2-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری119
2-3-3. تنگی نفس در ارتفاع119
2-3-3-1. آیه120
2-3-3-2. مفهوم شناسی120
2-3-3-2-1- یصَّعَّد120
2-3-3-3. نکات تفسیری120
2-3-3-4. نکات علمی121
2-3-3-5. دیدگاه‌ها122
2-3-3-5-1- دیدگاه علامه معرفت122
2-3-3-5-2- دیدگاه سیّد قطب123
2-3-3-6- مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری124
2-4- نتیجه‌گیری کلّی بخش دوّم125
بخش سوّم130
نمونه‌های تفسیر علمی در علوم انسانی130
مقدمه129
3-1- قرآن و تربیّت130
3-1-1- تربیّت، هدف بعثت132
3-1-1-1- آیات132
3-1-1-2. مفهوم‌شناسی134
3-1-1-2-1- تزکیه134
3-1-1-2-2- تعلیم134
3-1-1-3. نکات تفسیری134
3-1-1-4. نکات علمی135
3-1-1-5. دیدگاه‌ها135
3-1-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت135
3-1-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب136
3-1-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری137
3-2. قرآن و مسائل اجتماعی138
3-2-1. امر به معروف و نهی از منکر، اصلاح عمومی و فرمانروایی139
3-2-1-1. آیات139
3-2-1-2. مفهوم‌شناسی140
3-2-1-2-1- امر140
3-2-1-2-2- معروف141
3-2-1-3. نکات تفسیری141
3-2-1-4. نکات علمی142
3-2-1-5. دیدگاه‌ها143
3-2-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت143
3-2-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب144
3-2-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری146
3-3. قرآن و حقوق148
3-3-1. آزادی انسان‌ها148
3-3-1-1. آیه149
3-3-1-2. مفهوم‌شناسی149
3-3-1-3. نکات تفسیری149
3-3-1-4. نکات علمی150
3-3-1-5. دیدگاه‌ها151
3-3-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت151
3-3-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب153
3-3-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری154
3-3-2. قانون‌گذاری در حکومت155
3-3-2-1. آیات155
3-3-2-2. مفهوم‌شناسی156
3-3-2-2-1- حکمت156
3-3-2-2-2- اولی الامر156
3-3-2-3. نکات تفسیری157
3-3-2-4. نکات علمی159
3-3-2-5. دیدگاه‌ها161
3-3-2-5-1- دیدگاه علامه معرفت161
3-3-2-5-2- دیدگاه سیّد قطب163
3-3-2-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری164
3-4. قرآن و سیاست165
3-4-1. اصل مشورت در حکومت166
3-4-1-1. آیات166
3-4-1-2. مفهوم شناسی166
3-4-1-2-1- شوری166
3-4-1-3. نکات تفسیری167
3-4-1-4. نکات علمی167
3-4-1-5. دیدگاه‌ها169
3-4-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت169
3-4-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب171
3-4-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری172
3-5. قرآن و اقتصاد174
3-5-1. ربا174
3-5-1-1. آیات175
3-5-1-2. مفهوم‌شناسی175
3-5-1-2-1- الربا175
3-5-1-2-2- یتخبط176
3-5-1-3. نکات تفسیری176
3-5-1-4. نکات علمی178
3-5-1-5. دیدگاه‌ها179
3-5-1-5-1- دیدگاه علامه معرفت179
3-5-1-5-2- دیدگاه سیّد قطب180
3-5-1-6. مقایسه، بررسی و نتیجه‌گیری181
3-6- نتیجه‌گیری کلّی بخش سوّم182
نتیجه کلّی پایان‌نامه184
پیشنهادات185
فهرست منابع186
الف) کتب فارسی186
ب) کتب عربی190
ج) مقالات192
Abstract130
مقدمه
1- بیان مسئله
قسمت بیان مسئله را میتوان به سه بخش زیر تقسیم نمود.
الف) تعریف عنوان
علم شامل علوم طبیعی و انسانی میشود و تفسیر قرآن با بهرهگیری از این علوم تفسیر علمی است. منظور از عنوان پژوهش آن است که موضع نظری آیت الله معرفت و سیّد قطب در مقابل تفسیر علمی چیست و مصادیق تفسیر علمی ایشان چیست و این دو نظریه چگونه با هم مقایسه و بررسی میشود.
ب) طرح مسئله
تفسیر علمی از روشهای تفسیری است که در آن از علوم متداول طبیعی و انسانی در تفسیر برخی آیات استفاده میشود. دانشمندان دیدگاههای متفاوتی در این زمینه دارند. برخی موافق این نوع تفسیر یا مخالف آن هستند. برخی دیگر قائل به تفصیل هستند. آیت الله معرفت و سیّد قطب گروه سوّم جای دارند. اکنون سؤال مطرح می‌شود نظرات این دو دانشمند معظّم در تفسیر علمی چه شباهتها و تفاوتهایی دارد؟
این پژوهش در گستره تاریخ تفسیر و روشهای آن است؛ البته محور پژوهش حول نظر علامه معرفت و سیّد قطب در این زمینه می‌گردد و از سایر نظرات برای بحث و بررسی استفاده میشود. به علاوه در این تحقیق اصل را قرآن قرار میدهیم و وارد دریای ژرف احادیث مگر به اختصار یا به ضرورت نمیشویم.
2- اهمیّت و فایده موضوع
در زمینه تفسیر علمی اختلاف نظر وجود دارد. اگر دو نظر نسبتاً مخالف که یکی از دانشمندان اهل سنت و یکی از دانشمندان شیعه است بررسی شود بسیار میتواند مفید باشد. علامه معرفت به تفسیر علمی از باب اعجاز علمی وارد می‌شود؛ ولی سیّد قطب به دلایل گوناگون مثل تغییر پذیری علوم و ثبات قرآن از ابتدا با شدّت مخالفت می‌کند و با این حال کم و بیش تفسیر علمی می‌کند. این مقایسه‌ای که در این‌جا مطرح می‌شود بیشتر رنگ مصداقی دارد. مقایسهای این چنین میان نظر ایشان مشاهده نشده است.
3- سؤال اصلی پژوهش
نظرات آیت الله معرفت و سید قطب در تفسیر علمی چه شباهتها و تفاوتهایی دارد؟
4- سؤالات فرعی پژوهش
الف) مفهوم‌شناسی تفسیر علمی و اقسام و مبانی آن و سایر مطالب کلی تحقیق چیست؟
ب) شباهتها و تفاوتهای نمونه‌های تفسیر علمی درباره آیات مربوط به علوم طبیعی اعم از کیهان شناسی، زیست شناسی و پزشکی در بیان علامه معرفت و سیّد قطب چیست؟
ج) شباهتها و تفاوتهای نمونه‌های تفسیر علمی درباره آیات مربوط به علوم انسانی شامل تربیّت، مسائل اجتماعی، حقوق، سیاست و اقتصاد در بیان علامه معرفت و سیّد قطب چیست؟

5- فرضیه های پژوهش
علامه معرفت و سیّد قطب در برخی از آیات علمی که تفسیر نمودهاند از مطالب علمی استفاده نمودهاند.
شیوه آنان شباهتها و تفاوتهایی دارند که در برخی موارد قابل نقد است.
6- پیش‌فرض‌های پژوهش
از علوم گوناگون تجربی میتوان برای تفسیر قرآن استفاده نمود.
7- اهداف پژوهش
در این پژوهش قصد داریم که با مقایسه عملی تفسیر علمی آن دو دانشمند معظّم نظرات آنان را تبیین و بررسی نماییم.
8- روش کلی پژوهش و روش گردآوری اطلاعات
روش علمی این پژوهش توصیفی-تحلیلی است. روش گردآوری اطلاعات در این پژوهش کتابخانهای و مراجعه به مدارک است. اغلب این مدارک همان کتب دست اول هستند. اطلاعات را از این کتب با فیش برداری جمعآوری میکنیم.
9- نوآوری پژوهش
این پژوهش از چند زاویه جدید است:
• جنبه مقایسهای داشتن میان نظرات علامه معرفت و سیّد قطب
• جنبه تحلیل و بررسی داشتن
• بررسی آیات علوم انسانی و تفسیر علمی آن‌ها
10- نتایج علمی و عملی پژوهش
از جمله نتایج علمی و عملی پژوهش، جمعآوری تفاسیر علمی آیت الله معرفت و سیّد قطب و مقایسه آنها است.
11- سازماندهی پژوهش
بخش اول با عنوان کلیات درباره مفهوم شناسی، دلایل، شرایط و گونههای تفسیر علمی و مسائل کلی دیگر است.
بخش دوم با عنوان نمونه‌های تفسیر علمی در علوم طبیعی درباره علومی مثل کیهان شناسی، زیست شناسی و پزشکی در نظر علامه معرفت و سیّد قطب است.
بخش سوم با عنوان نمونه‌های تفسیر علمی در علوم انسانی درباره علوم تربیّت، مسائل اجتماعی، حقوق، سیاست و اقتصاد در بیان علامه معرفت و سیّد قطب است.
بخش اول

کلیات

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

مقدمه

در این بخش به مفهوم شناسی واژههای اساسی تحقیق، پیشینه تفسیر علمی و پیشینه پژوهش در زمینه عنوان اثر حاضر، زندگینامه علامه معرفت و سیّد قطب و شیوه کلی تفسیر علمی علامه معرفت و سیّد قطب میپردازیم.
1-1- مفهوم شناسی

در این بخش به مفهوم شناسی و بررسی واژهای اصلی تحقیق به شرح زیر میپردازیم:
1-1-1- مفهوم شناسی علم
1-1-1-1- علم در لغت
علم از نظر لغوی چند معنا دارد: ضد نادانی،1 درک حقیقی،2 یقین،3 اثر تمایز از غیر،4 شناخت5 و اعتقاد واقعی.6 همان‌طور که روشن است انسان وقتی به درک حقیقی چیزی دست یافت؛ آن را به حقیقت شناخته است. در نتیجه علم، از غیره متمایز میشود. در واقع انسان به یقین دست یافته است و دیگر نادان نیست.
1-1-1-2- علم در اصطلاح
علامه طباطبایی میفرماید:
در فلسفه در مباحث علم این معنا محقق شده که اولاً علم عبارت است از حضور چیزى براى چیز دیگر، و ثانیاً علم با وجود مجرد مساوى است، چون مجرد چیزى است که آنچه از کمال که براى او فعلیت یافته، نزدش حاضر باشد، و دیگر چیزى براى او بالقوه و فعلیت نیافته نباشد، و عین این تعریف در مورد علم نیز صادق است، پس هر وجود مجردى که ممکن باشد وجود پیدا کند، براى سایر مجردات حاضر است، و نیز سایر مجردات هم براى او حاضرند.7
بنا به نقل استاد مصباح علم تعاریف مختلفی دارد:
1. مجموعه قضایایى که مناسبتى بین آن‌ها در نظر گرفته شود، هرچند قضایاى شخصى و خاص باشد مانند علم تاریخ (دانستن حوادث خاص تاریخى) علم رجال و …
2. مجموعه قضایاى کلى که محور خاصى براى آن‌ها، لحاظ شده و هر کدام از آن‌ها قابل صدق و انطباق بر موارد و مصادیق متعدد مى‏باشد، هرچند قضایاى اعتبارى و قراردادى باشد، به این معنا علوم غیر حقیقى و قراردادى مانند لغت و دستور زبان هم، علم خوانده مى‏شود.
3. مجموعه قضایاى کلى حقیقى (غیر قراردادى) که داراى محور خاصى باشد و این اصطلاح علوم نظرى و عملى، از جمله الهیات و ما بعد الطبیعه را در بر میگیرد.
4. مجموعه قضایاى حقیقى که از راه تجربه حسى قابل اثبات باشد و این همان اصطلاحى است که پوزیتیویستها، به کار مى‏برند و بر اساس آن، علوم و معارف غیر تجربى را علم نمى‏شمارند؛ این اصطلاح امروزه در سطح جهان رواج یافته و طبق آن، علم را در مقابل فلسفه قرار مى‏دهند. هرچند جعل اصطلاح اشکال ندارد اما اصطلاح اخیر، به خاطر دیدگاه خاص پوزیتیویستها، در دایره معرفت یقینى و شناخت واقعى انسان است که آن را، محدود به امور حسى و تجربى مى‏پندارند و لذا اندیشیدن، در ماوراى طبیعت را لغو و بى‏حاصل مى‏دانند.8
همچنین در حدیث است: «علم همان نوری است که در قلب هر که خدا هدایتش را بخواهد می‌افتد.»9
پس میتوان علم را چنین تعریف نمود: درک حقیقی ذات چیزی یا حکم به وجود و نبود آن به طوری که نادانی را برطرف کرده و شناختی یقینی را ایجاد نماید که اثر تمایز آن با غیر روشن باشد.
نتیجه آن که در تبیین های لغوی و تعریفهای اصطلاحی علم، از عناصر زیر استفاده شده است:
1. علم در مقابل نادانی قرار دارد. نادانی ظلمت و تاریکی است و علم نور است.
2. علم باید چیزی یقینی باشد. این یقین باید قطعی و مطابق واقع باشد.
3. علم از چند قضیه کلی تشکیل شده است.
گرچه این نتایج از این تعاریف به دست میآید؛ ولی در بیشتر علوم بشری چنان قطعیّتی وجود ندارد و در این تعاریفی که علم به معنای یقین و مانند آن آمده است، بیشتر ناظر به علم لدنی یا علم حضوری است وگرنه در عرف به نتایج تحقیقات بشری هر چند به قطعیّت هم نرسیده باشد، علم اطلاق میشود.
دکتر رضایی اصفهانی در این زمینه میفرمایند: «علوم تجربى، یقین به معناى اخص (قطع صددرصد) نمى‏آورد؛ اما اگر یک دلیل عقلى، با آن همراه شود ممکن است قطع‏آور باشد.»10
منظور از علم در این پایان‌نامه مورد سوّم از اصطلاحات علوم در نظر استاد مصباح مى‏باشد؛ گرچه کسانى که قرآن را با علوم تجربى، تطبیق مى‏کنند بیشتر نظر به علوم قابل تجربه حسى دارند. چون این تحقیق مقایسهای میان نظرات علامه معرفت و سیّد قطب است؛ تنها علومی را میتوان بررسی نمود که آن دو دانشمند بررسی کرده باشند. به علاوه حجم پایان‌نامه محدود است و امکان بررسی همه دیدگاه‌های ایشان فراهم نیست؛ بنابراین به گلچینی از نظرات ایشان در زمینه علوم طبیعی و انسانی میپردازیم.
1-1-2- مفهوم شناسی تفسیر
در این قسمت به مفهوم شناسی تفسیر در سه بخش تفسیر در لغت، تفسیر در اصطلاح و جمعبندی معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر خواهیم پرداخت.
1-1-2-1. تفسیر در لغت
تفسیر از ماده فسر است و علمای لغت به صورتهای زیر آن را تبیین کردهاند.
صاحب المعجم الوسیط میفرماید: «تفسیر به معنای شرح و بیان است.»11
راغب اصفهانی میگوید: «تفسیر مبالغه فعل فسر است و تفسیر گاهی در آنچه به مفردات الفاظ و غرائب آن و در آنچه به تأویل اختصاص دارد؛ گفته میشود و به همین دلیل است که گفته میشود تفسیر خواب، همان تأویل آن است.»12
ابن منظور میفرماید: «وقتی گفته شود چیزی را تفسیر نمود؛ یعنی آن را بیان و روشن نمود. ابن اعرابی گوید: تفسیر و تأویل به یک معنا است و فسر در آیه «وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً» به معنای پردهبرداری از پوشیده است و تفسیر پردهبرداری مراد از لفظ مشکل است و تأویل رد یکی از دو احتمال است به آنچه که مطابق ظاهر است.»13
علامه طریحی میفرماید: «تفسیر پردهبرداری از معنى لفظ و اظهار آن است. از فسر که خود مقلوب از سفر است گرفته شده است. وقتی گفته میشود أسفرت المرأه عن وجهها؛ یعنی زن پرده از چهرهاش برداشت و أسفر الصبح؛ یعنی هنگامی که صبح آشکار شود.»14
جوهری میفرماید: «فَسر، یعنی بیان و تفسیر مانند آن است.»15
شریف جرجانی میفرماید: «مفسر آن است [که با تفسیر] بر وضوح نص اضافه کند. این وضوح بر وجهی است که در آن احتمال تخصیص نیست اگر چه عام باشد.»16
فیروزآبادی نیز میفرماید: «فَسْر به معنای بیان است و وزن فعلی آن مطابق وزن فعلی ضرب است و تفسیر مانند آن است.»17
1-1-2-2- تفسیر در اصطلاح
تفسیر در اصطلاح معانی گوناگونی دارد که در این مجال به چند مورد از این تعاریف می‌پردازیم:
حریری میفرماید: «تفسیر، اصطلاحاً بیان و تشریح معنى و لفظ آیات قرآن است؛ یعنى توضیح و رفع اجمال و گشودن گره‏هاى لفظى و معنایى قرآن مجید.»18
علامه طباطبایی میفرماید: «تفسیر، بیان معانی آیات قرآن و پردهبرداری از مقصود و مدلول آن‌ها است.»19
زرکشی میفرماید: «تفسیر، علمی است که به وسیله آن فهم کتاب خدا که بر پیامبرش محمد -صلّى اللّه علیه و سلّم- نازل شده و بیان معانی آن، و استخراج‏ أحکام آن‏ و حکمش شناخته میشود.»20
مغنیه میفرماید: «تفسیر در اصطلاح، علمی است که در آن از معانی و ویژگیهای الفاظ قرآن بحث می‌شود.»21
علامه معرفت در این زمینه میفرماید:
تفسیر در اصطلاح مفسران عبارت است از زدودن ابهام از لفظ مشکل و دشوار، که در انتقال معناى مورد نظر، نارسا و دچار اشکال است. ساختار تفسیر از باب تفعیل است ماده فسر را به باب تفعیل برده‏اند تا بیانگر مبالغه در دستیابى به معنا باشد، زیرا قانون کلى داریم که زیاده المبانی تدلّ على زیاده المعانی؛ یعنى هر چه تعداد حروف یک کلمه بیشتر باشد، به همان تناسب معانى بیشترى را افاده خواهد کرد؛ از این رو تفسیر، تنها کنار زدن نقاب از چهره لفظ مشکل و نارسا نیست، بلکه عبارت است از زدودن ابهام موجود در دلالت کلام. بنابراین، تفسیر در جایى است که گونه‏اى ابهام در لفظ وجود دارد که موجب ابهام در معنا و دلالت کلام مى‏شود و براى زدودن ابهام و نارسایى، کوشش فراوانى مى‏طلبد. همین نکته مرز بین تفسیر و ترجمه است؛ زیرا ترجمه در جایى است که معناى لغوى لفظ را نمى‏دانیم، که البته با مراجعه به فرهنگ‏ها مشکل حل مى‏شود و تلاش و زحمت چندانى هم لازم نیست، بر خلاف تفسیر که در آن، در عین روشنى معناى لغت، هم چنان هاله‏اى از ابهام بر چهره آن نشسته است.22
از جناب سیّد قطب تعریفی درباره تفسیر مشاهده نشد.
1-1-2-3. جمعبندی معنای لغوی و اصطلاحی تفسیر
دکتر رضایی اصفهانی چنین نتیجه‌گیری مینمایند:
در تعریف‏هاى اصطلاحى و لغوى تفسیر، بر این عناصر تکیه شده است:
الف- تفسیر کشف و پرده‏بردارى از ابهامات است.
ب- در تفسیر لازم است مقاصد و اهداف گوینده سخن واضح شود.
ج- در تفسیر، مدلول لفظ یا کلام روشن مى‏شود، چه آن لفظ مشکل و چه آسان باشد. پس مقیّد کردن تفسیر، به لفظ مشکل یا مقیّد کردن تفسیر به معناى غیر ظاهرى وجهى ندارد .به عبارت دیگر اگر معناى الفاظ جمله یا آیه‏اى به صورت تک تک و کلمه به کلمه آسان و روشن باشد، اما مراد و مقصود از کل جمله معلوم نباشد، کلام احتیاج به تفسیر دارد. همچنین اگر لفظى از نظر معنا مشکل باشد و یا ترکیب یک آیه مشکل باشد، احتیاج به تفسیر دارد؛ اگرچه آن تفسیر، معناى ظاهرى کلام را بیان کند.
د- بیان و اظهار کردن، یکى از عناصر تفسیر است. پس اگر با تفکّر و تحقیق مراد یک آیه را کشف کنیم و مدلول براى خود ما روشن شود، ولى به مرحله گفتار یا نوشتار نرسد، تفسیر متحقق نشده. به همین جهت است که این مراحل را تفسیر نمى‏دانیم:
1. خواندن آیات قرآن (قرائت)
2. علم تجوید و قواعد صحیح خواندن قرآن.
3. ترجمه الفاظ و جملات قرآن (ترجمه قرآن باید خلاصه التفسیر باشد پس مى‏توان آن را، نوعى تفسیر دانست.)
4. مرحله تدبر و تفکر در آیات کریمه قرآن (فهم قرآن)
ولى اگر ماحصل تفکر ما درباره قرآن، به صورت نوشته یا بیان در آید، تفسیر نامیده مى‏شود.23

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

1-1-3- مفهوم شناسی تفسیر علمی
تفسیر علمی تعریفهای متعدّدی دارد. بر اساس این تعریفها است که موافقتها و مخالفتها با تفسیر علمی شکل میگیرد. اکنون برخی از این تعاریف را بیان میکنیم.
دکتر ذهبی مینویسد: «تفسیر علمى تفسیری است که اصطلاحات علمی را در عبارتهای قرآنی حاکم میکند و در استخراج علوم گوناگون و آرای فلسفی از آن تلاش میشود.»24
دکتر عدنان زَرزور میگوید: «تفسیر علمی استناد به حقایق علمی تجربی و نظریات آن در شرح آیات مربوط به طبیعت و انسان و سایر علوم مختلف در قرآن است.»25
فهد رومی در تبیین منظور از تفسیر علمی میگوید: «منظور از تفسیر علمی همان کوشش مفسر در کشف رابطه بین آیات وجودی قرآن کریم و مکتشفات علم تجربی است بر وجهی که اعجاز را برای قرآن ثابت نماید که بر منبع ان و صلاحیت آن برای هر زمان و مکان دلالت میکند.»26
امین الخولی مى‏نویسد: «آن تفسیرى است که طرفداران آن، اقدام به استخراج همه علوم قدیم و جدید از قرآن مى‏کنند و قرآن را میدان وسیعى از علوم فلسفى، انسانى در زمینه پزشکى، کیهان‏شناسى و فنون مختلف … مى‏دانند و اصطلاحات علمى را بر قرآن، حاکم مى‏کنند و مى‏کوشند که این علوم را استخراج کنند.»27
عبدالرحمن العک تفسیر علمى، را این‏گونه تعریف مى‏کند: «این تفسیر، در اصل براى شرح و توضیح اشارات قرآنى است که به عظمت آفرینش الهى و تدبیر بزرگ و تقدیر او اشاره دارد.»28
دکتر رفیعی پس از ذکر تعاریف مختلف در کتاب خود چنین نتیجه‌گیری میکند:
در اغلب تعاریف تعبیر تحکیم نتایج علوم بر قرآن و تلاش برای تطبیق میان آرای علمی و فلسفی با قرآن مشاهده میشود. در صورتی که مقصود از همه تفاسیر علمی چنین تحکیم و تطبیقی نیست. به نظر میرسد تعریف دکتر فهد رومی از این اشکال خالی و جامعتر از بقیه باشد. تعبیر اجتهاد مفسر در کلام وی شامل تفسیر علمی مقبول و مردود است. همچنین تعبیر علم تجربی سایر علوم مانند کلام و فلسفه را خارج میکند.29
علامه معرفت تفسیر علمی را به صورت جداگانه تعریف نکردهاند، ولی با توجه به هدف تفسیر علمی که مطرح مینمایند، میتوان تا حدودی با تعریف تفسیر علمی در نظر ایشان پی برد. ایشان در این زمینه میفرمایند:
هدف تفسیر علمی آن است که نشان دهد قرآن- که سخن حقّ است- حاوى اشاراتى است گذرا بر بسیارى از اسرار طبیعت که علم، به تازگى آن را کشف کرده یا در آستانه کشف آن است. روشنفکرانى که در کنار قرآن، به علوم جدید هم توجّه داشته‏اند، به این سو روى آورده‏اند تا روشن کنند دین با علم هماهنگ است و این سخن حق از کسى است که به اسرار جهان طبیعت آگاه است؛ زیرا خود آفریننده آن است؛ «قُلْ أَنْزَلَهُ الَّذِی یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»30 بگو: قرآن را کسى فرو فرستاده‏ که از اسرار نهان آسمان‌ها و زمین آگاه است. بنابراین، روشنفکران دانشمند و معتقد کوشیده‏اند این حقیقت را براى همه روشن کنند و بدین طریق یکى از وجوه اعجاز قرآن را اثبات کنند و رمز بقا و جاودانگى این کتاب الهى را نشان دهند.31
پس تفسیر علمی در نظر ایشان چنین تعریف میشود: تفسیر علمی، تفسیر قرآن با استفاده از علوم است به نحوی که هماهنگی علم و دین و اعجاز علمی قرآن را به اثبات رساند و حاکی از آگاه بودن گوینده قرآن به اسرار طبیعت باشد.
علامه معرفت به یک قسم خاص از تفسیر علمى، یعنى «تحمیل علوم بر قرآن» سخن گفته و از اقسام دیگر، سخنى به میان نیاورده است. همچنین ایشان به یکى از نتایج تفسیر علمى، یعنى «اثبات اعجاز علمى قرآن»، اشاره کرده است.32 تحمیل علوم بر قرآن در متن عربی التمهید فی علوم القرآن و اعجاز علمی در هر دو متن عربی و فارسی به چشم میخورد.
سیّد قطب با تفسیر علمی محض مخالف است و دلایل گوناگونی33 را برای مخالفت با آن بیان میکنند. تفسیر علمی محض به این معنا که شاید در بدو نظر، ایشان از مخالفان سرسخت تفسیر علمی به شمار رود، در حالی که با ادامه بررسی‌ها روشن می‌شود که خود ایشان هم از علوم گوناگون برای تفسیر علمی بهره برده است. نتیجه‌اش این است که ایشان با تفسیر علمی محض و بی قید و شرط مخالف است. تفسیر علمی محضی که در آن علوم بر قرآن مسلّط است و ایمان مردم به واسطه تغییر نظریات علمی، به قرآن سست می‌شود. سیّد قطب با چنین تفسیر بی‌قید و شرطی مخالف است.
با این حال سیّد قطب تعریفی از تفسیر علمی ارائه ننمودند. شاید بتوان با توجه به همین دلایل و توضیحات ایشان تفسیر علمی در نظر ایشان را چنین تعریف نمود: تفسیر علمی، تفسیری است که در آن از علوم و نظریههای اثبات شده برای فهم بهتر قرآن و توسعه در مفهوم آیات آن طوری استفاده شود که در هر حال قرآن اصل باشد و تابع علوم نشود و تحمیل بر قرآن هم مطرح نباشد و مفسّر همیشه احتمال تغییر در نظریات را بدهد.
دکتر رضایی اصفهانی پس از آن که شیوههای تفسیر علمی را در سه دسته بیان میکند، در پایان یکی را میپذیرد. این سه دسته عبارتاند از: استخراج همه علوم از قرآن کریم، تطبیق و تحمیل نظریات علمى بر قرآن کریم و استخدام علوم براى فهم بهتر قرآن. ایشان شیوه اخیر را میپذیرد و آن را چنین شرح میدهد:
مفسر با دارا بودن شرایط لازم و با رعایت ضوابط تفسیر معتبر اقدام به تفسیر علمى قرآن مى‏کند. او سعى دارد با استفاده از مطالب قطعى علوم (که از طریق دلیل عقلى پشتیبانى مى‏شود) و با ظاهر آیات قرآن (طبق معناى لغوى و اصطلاحى) موافق است به‏ تفسیر علمى بپردازد و معانى مجهول قرآن را کشف و در اختیار انسان‌هاى تشنه حقیقت قرار دهد. این شیوه تفسیر علمى، بهترین نوع و بلکه تنها نوع صحیح از تفسیر علمى است.34
1-1-3-1. جمعبندی تعاریف اصطلاحی تفسیر علمی
همان‌طور که ملاحظه میشود، از برخی از تعاریف مخالفت با تفسیر علمی برمیآید. در حالی که اگر عناصر مهم تعاریف یاد شده را در نظر بگیریم مخالفتها هم حل میشود. این عناصر مهم تفسیر علمی را میتوان چنین برشمرد:
الف) تفسیر علمی نوعی از تفسیر: تفسیر علمی هم نوعی تفسیر است و باید شرایط آن از نظر تخصص علمی و از نظر کشف و پردهبرداری و بیان داشته باشد. پس علوم مورد نیازی را که برای مفسر میشمرند، کسی هم که به تفسیر علمی قرآن دست میزند باید داشته باشد و هم اینکه نتایج تحقیقهای خود را بیان نماید و این بیان میتواند به صورت شفاهی یا کتبی باشد.
ب) استفاده از نظریات قطعی علوم برای فهم قرآن: همان‌طور که در بحث تعاریف علم و نتیجه‌گیری آن گذشت، اصلا به نظریات غیر قطعی، علم اطلاق نمیشود و در نتیجه اگر با نظریات غیر قطعی قرآن تفسیر شود؛ نمیتوان نام آن را تفسیر علمی نهاد.
ج) استخراج اصطلاحات علمی از قرآن: به جای اینکه از قرآن برای علوم به دنبال تأیید و شاهد باشیم، باید قرآن را اصل قرار داده، اصطلاحات علمی را از آن استخراج نمود و حتی صحت نظریات را به وسیله قرآن سنجید. از جمله اصطلاحات استخراج شده از قرآن میتوان رتق و فتق آسمان‌ها و زمین و دخان بودن ماده ابتدایی خلقت جهان در علوم طبیعی و قاعده نفی سبیل و قاعده لاحرج در علوم انسانی را نام برد.
د) توجه به ظواهر قرآن و کشف ارتباط بین قرآن و علم: ظواهر قرآن یعنی معانی لغات به کار رفته در آیه که نباید مخالف نظریات علمی باشد. پس با توجه به این موضوع باید ارتباطی بیتکلف بین قرآن و علم وجود داشته باشد و مفسری که تفسیر علمی میکند باید این ارتباط را کشف کند.
در نتیجه با توجه به عناصر تفسیر علمی، تحمیل نظریات علمی به قرآن یا تفسیر به رأی در تفسیر علمی مطرح نیست و تعریف دکتر رضایی اصفهانی بهترین تعریف موجود است و میتوان تفسیر علمی را چنین تعریف نمود: تفسیر علمی نوعی از تفسیر با همه شرایط عام آن است که مفسر با استفاده از نظریات (قطعی) علوم و کشف ارتباط بیتکلف بین علوم و قرآن، میتواند از مطالب علمی در فهم آیات استفاده کند. چنین تفسیر علمی است که آثار مبارکی را که موافقان تفسیر علمی می‌شمرند؛ مثل اثبات اعجاز علمی، افزایش ایمان مسلمانان و جذب غیر مسلمانان به قرآن و غیره را دارا است.
1-2- پیشینه عام تفسیر علمی
دکتر رضایی اصفهانی درباره پیشینه عام تفسیر علمی مینویسد:
قرآن با دعوت به تفکر در آیات الهى، خلقت آسمان‌ها، زمین و … مردم را از خواب جهل و غفلت بیدار کرد. مسلمانان که با فتوحات عظیم در قرن اول هجرى، به سرزمین‏هاى تازه‏اى دست یافته بودند، هر روز با افکار نو و ادیان دیگرى آشنا مى‏شدند. با فروکش کردن نسبى جنگ‏ها، تبادل فرهنگى بین اسلام، ادیان و تمدن‏هاى ایران، روم و یونان آغاز شد و ترجمه آثار دیگر ملل، در دوره هارون الرشید و مأمون شدت گرفت. مسلمانان علومى مانند: طب، ریاضیات، نجوم، علوم طبیعى و فلسفه را از یونان گرفتند و مطالب زیادى، به آنها اضافه کردند و در طى چند قرن، خود را به اوج قلّه دانش رساندند، چنانکه مسلمانان در قرن سوم و چهارم هجرى، بهترین کتاب‏ها را در زمینه طب (مانند قانون بو على سینا)، در زمینه فلسفه (مانند شفاى بو على سینا)، ریاضیات و نجوم نگاشتند. حتى غرب که اصل این علوم را از یونان گرفته و به مسلمانان وام داده بود، مجبور شد، دوباره آن‌ها را از مسلمانان اخذ کند از این رو در قرن دوازده میلادى به بعد، نهضت ترجمه در اروپا شکل‏ گرفت و نظریات بو على سینا و ابن رشد، تا سال‏ها در دانشگاه‏هاى اروپا، تفکر حاکم بود. بارى ترجمه و تألیف آثار غیر مسلمان، در زمینه علوم مختلف، موجب شد تا تعارضاتى بین ظاهر بعضى آیات قرآن و علوم جدید به نظر آید. 35
سپس ایشان به دو روش حلّ این معضل توسط دانشمندان مسلمان، در همان قرن‏هاى اولیّه اسلام، میپردازد و مینویسد:
الف) ردّ مطالب باطل این علوم، براى آگاهى مردم و ارشاد آنان صورت مى‏گرفت؛ زیرا بسیارى از مبانى فلسفى و علومى یونان، قابل خدشه و اشکال بود و از طرفى با دین اسلام هم به معارضه برخواسته بود، بر این اساس کتاب‏هایى مانند: تهافت الفلاسفه (تألیف ابو حامد غزالى) و مفاتیح الغیب (تألیف فخر رازى) نوشته شد.
ب) انطباق آیات قرآن، با علوم تجربى یونان، تا به مردم ثابت کنند که قرآن بر حق و مطالب علمى آن صحیح است، از این رو آیاتى از قرآن، مانند آسمان‌هاى هفتگانه (سبع سموات) را بر سیارات هفتگانه که در نجوم یونانى، اثبات شده بود حمل کردند. 36
وی چنین ادامه میدهد:
این تطبیق یا تفسیر علمى، قرن‏ها ادامه داشته است و در این زمینه علماى اهل سنت و شیعه، هر دو اقدام به تفسیر علمى کرده‏اند. البته این عقیده که همه علوم، در قرآن وجود دارد (چنانکه تعدادى از مفسران و غیر آنها مانند: غزالى، طنطاوى، سیوطى و … عقیده داشتند) موجب شد که این نوع تفسیر رشد کند و مورد توجه بیشتر قرار گیرد. ولى با توجّه قرآن به علم و ذکر مطالب علمى در مورد آسمان‌ها، کرات، زمین و گیاهان در توجه مسلمانان به علوم و رشد آن‌ها و توجه به رابطه قرآن با علم و در نتیجه رشد تفسیر علمى کمک شایانى کرد.37

1-3- پیشینه پژوهش
منظور از پیشینه پژوهش، بررسی آثاری است که در زمینه عنوان اثر حاضر به نگارش آمده است.
موضوع روششناسی تفسیر فی ظلال القرآن در پایاننامه علیرضا عبدالرحیمی با عنوان مبانی و روش تفسیری سید قطب در فی ظلال القرآن38، بررسی شده است. ایشان در این پایان‌نامه ابتدا به زندگینامه، آثار و افکار و سپس به روش تفسیری ایشان در ابعاد مختلف پرداخته است و بررسی کاملی به عمل آورده است. اما در بحث روش تفسیر علمی چندان تفصیلی و مفید نپرداخته است.
کرم سیاوشی در مقالهای39 که به رشته تحریر در آورده است نیز دیدگاه سیّد قطب در ارتباط با تفسیر علمی قرآن را بررسی نموده است. ایشان علیرغم تلاشی که در اثبات عدم مخالفت سیّد قطب با تفسیر علمی دارد؛ آیات علمی را در تفسیر ایشان به صورت خیلی مختصر بررسی نموده است. ایشان کتابی40 هم در این زمینه دارند که در آن به تحلیل انتقادی از مبانی و روش سیّد میپردازد. قسمتی از این کتاب پیرامون دیدگاه سیّد قطب در تفسیر علمی است که نویسنده نسبت به حجم نوشتار تقریباً از عهده ادای مطالب برآمدهاند. مقاله ایشان هم از همین کتاب استخراج شده است.
دکتر محمد علی رضایی اصفهانی -دام عزّه- نیز مقالهای41 با عنوان تفسیر علمی از منظر آیت الله معرفت را نگارش نمودهاند. ایشان در این مقاله ابتدا به مبانی علامه معرفت در بحث تفسیر علمی که در کتب گوناگون ایشان آمده است اشاره مینمایند و نتیجه میگیرند که علامه علوم قطعی را برای تفسیر میپذیرد و آن را یکی از ابعاد اعجاز و موارد تحدی معرفی مینماید. حجت‌الاسلام رضایی اصفهانی سپس به مفهوم شناسی و ابعاد تحدی قرآن و سپس به زمینهها و انگیزههای پیدایش تفسیر علمی و بررسی و تحلیل نظرات موافقان تفسیر علمی، مخالفان و قائلان به تفصیل میپردازند. اما با توجه به ظرفیت ذاتی اندک مقاله امکان تبیین و بررسی همه تفاسیر علمی ایشان فراهم نیامده است.
همانطور که روشن است با عنوان و موضوع اثر حاضر و جنبه مقایسه و بررسی داشتن آن اثری مشاهده نشده است.
1-4- اقسام تفسیر علمی از نظر شیوه
همین شیوه تفسیر علمی است که برخی آن را موجب تفسیر به رأی و شمارى آن منجر به تفسیر معتبر و صحیح مى‏شود. به همین دلیل برخی آن را به کلى رد و برخی قبول کردند.
این شیوهها با توجّه به تقسیم‌بندی دکتر رضایی اصفهانی عبارتاند از:

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید